Docu Hoeksteen van de samenleving: bevrijding of nieuw keurslijf?

Stel je voor: je wordt verliefd en je wilt je leven delen met deze man. Maar op het moment dat jij je ja-woord uitspreekt word je officieel handelingsonbekwaam! Voortaan mag je geen betaald werk meer doen, niet langer je eigen geld beheren en het woord van je man is wet. Het is toch afschuwelijk?!

De wet op de handelingsonbekwaamheid

En dit was nota bene in de wet zo vastgelegd: De wet op de handelingsonbekwaamheid die in 1838 werd ingevoerd. In deze wet werd vastgelegd dat de man het hoofd van het gezin was en het juridisch aanspreekpunt van het gezin. Als vrouw verloor je, zo gauw je trouwde, je juridische en financiële zelfstandigheid. Je mocht bijvoorbeeld geen contracten meer afsluiten en niet buitenshuis werken zonder toestemming van je man. Hoe irritant is dat?

De wet werd in 1956 afgeschaft maar volgens regisseur Juul Op den Kamp zijn vrouwen nog steeds enorm in het nadeel van mannen.

Documentaire ‘Hoeksteen van de samenleving’

In haar documentaire Hoeksteen van de samenleving zoekt Juul Op den Kamp naar antwoorden op de vraag waarom bij hetero-stellen als er kinderen komen de rolverdeling toch weer vrij traditioneel wordt: vrouwen gaan minder buitenshuis werken, en nemen het grootste deel van de zorg op zich.

Hoe komt dat? Vrouwen zijn nu immers gelijk aan mannen voor de wet? Ze hebben in theorie dezelfde mogelijkheden, dus wat veroorzaakt dan die traditionele rolpatronen? Waarom lukt het slechts bij 9% van de hetero-stellen om de zorg echt fifty-fifty te verdelen?

Het komt allemaal door ‘het systeem’

Als ik het goed begrijp wordt het feit dat vrouwen meer gaan zorgen dan mannen als er kinderen komen veroorzaakt door ‘het systeem’. En één van de kenmerken van dit systeem is dat vrouwen minder verdienen voor hetzelfde werk: de zogenoemde loonkloof.

De loonkloof

Als vrouwen minder verdienen dan mannen, dan is het na de komst van kinderen daardoor logischer dat zij minder uren buitenshuis gaan werken. Zou de vrouw evenveel of meer verdienen dan haar partner, dan is dat ineens veel minder logisch!

De maatschappij is ingericht op moeders die zorgen

Daarnaast zitten de sporen van het gezin als hoeksteen van de samenleving nog diep verankerd in de moderne maatschappij. Denk bijvoorbeeld aan het korte vaderschapsverlof, dat ervoor zorgt dat mannen minder kans krijgen om te zorgen.

Ook de kinderopvang wordt als maatschappelijk probleem genoemd. Bij bijvoorbeeld de bouw van een nieuwe woonwijk wordt grond gereserveerd voor een school, maar niet voor kinderopvang.

Mannen zitten net zo klem als vrouwen

Lynn Berger, moeder en correspondent zorg zegt in de documentaire Hoeksteen van de samenleving:

‘Feministen hebben heel lang gedacht: de vrouw is degene die bekneld is, en de vrouw moet worden bevrijd, en er niet altijd even goed bij stil hebben gestaan dat de man ook bekneld wordt.

Ze hebben gedacht: ‘De man die heeft alles wat wij willen. Die heeft vrijheid. Die heeft macht. Die heeft status. Daar moeten we als vrouwen naartoe bewegen.

En dat we nu pas ons realiseren: ‘Nee, de man is helemaal niet vrij. Het lijkt me echt verschrikkelijk als dat is waar we naartoe moeten bewegen en het lijkt me ook heel fijn voor mannen als ze daarvan weg kunnen bewegen.’

En Ilse Smit van de FNV zegt:

‘Als je het mannen vraagt, dan willen ze graag minder uren werken. Als je het vrouwen vraagt, dan willen die vaak meer uren werken. Dus er zit ergens iets scheefs in onze samenleving dat niet iedereen kan doen wat hij eigenlijk zou willen.’

Termen uit de documentaire Hoeksteen van de samenleving

• Maternal gatekeeping (als vrouwen mannen niet de kans geven om te zorgen omdat ze ‘het niet goed doen’.)
• Babyboete (Verlies van inkomen na komst kinderen).
• Deeltijdklem (Een zichzelf in stand houdend systeem waarin de meeste vrouwen in deeltijd en de meeste mannen voltijd werken.)
• Armoedeval (Vrouwen zijn na een scheiding financieel doorgaans veel slechter af dan mannen.)

Hoeksteen van de samenleving tot slot

We leven in een neoliberale samenleving waarin alles is geïndividualiseerd: hierdoor denken vrouwen dat het aan hen ligt als ze het moeilijk hebben. Maar het ligt niet aan hen, het ligt aan het systeem. Een systeem dat het vrouwen moeilijk/onmogelijk maakt om een gezin te combineren met betaalde arbeid.

Enerzijds wordt het gezin gezien als een privé aangelegenheid waar de overheid zich niet mee moet bemoeien, anderzijds bemoeit de overheid zich er wel degelijk mee bijvoorbeeld in de vorm van 16 weken ouderschapsverlof voor vrouwen en 7 weken ouderschapsverlof voor mannen.

Wat is de oplossing?

Aan het eind van de documentaire Hoeksteen van de samenleving worden de volgende ideeën geopperd om te ontsnappen aan het systeem waar we in zitten:

• Ruimte maken voor vormen van collectieve zorg waarin iedereen floreert.
• We moeten proberen ons los te maken van de kapitalistische samenleving waarin we leven.
• Lasten gelijker verdelen tussen mannen en vrouwen, maar ook tussen gezin en overheid.
• Kinderen niet zien als een soort ‘prive-eigendom van ouders,’ maar als maatschappelijk kapitaal.

Maar ontsnappen we hiermee echt aan een systeem?

Wat ik interessant vind aan deze documentaire is dat hij het systeem ter discussie stelt. Maar is deze documentaire zelf ook niet onderdeel van een systeem? Met andere woorden: vervangen we het ene systeem door het andere?

Het nieuwe ideaal is net zo goed dwingend

Jarenlang was het ideaalbeeld: de man werkt, de vrouw zorgt. Tegenwoordig is het ideaalbeeld: mannen én vrouwen werken betaald, en de zorg wordt gelijk verdeeld. Betaalde arbeid wordt gezien als voorwaarde voor een zinvol en goed leven en staat voor persoonlijke ontwikkeling, zelfstandigheid, status en vrijheid.

Maar je kunt ook andere vragen kunt stellen: waarom waarderen we betaalde arbeid hoger dan onbetaalde zorg? Waarom wordt zorgen voor kinderen niet gezien als een volwaardige maatschappelijke bijdrage? Waarom vroeg de vrouw van CDA’er Thomas Steenkamp Sr. zich, toen haar kinderen volwassen waren, ineens af:

‘Wat heb ik eigenlijk met mijn leven gedaan?’

En waarom kon het gevoel ontstaan dat jaren van zorgen en opvoeden minder waardevol waren omdat ze niet zichtbaar waren op de arbeidsmarkt?

Misschien zitten we allemaal — mannen én vrouwen — vast in systemen die bepalen wat we normaal en wenselijk vinden.

Nawoord

Ik had het met mijn moeder over deze documentaire en zij wist te vertellen dat vrouwen weliswaar voor de wet officieel handelingsonbekwaam waren, maar dat dit echt niet altijd betekende dat ze niets in te brengen hadden. Ze verwees in dit verband naar de uitdrukking: ‘Zij heeft thuis de broek aan,’ en had een anekdote over een tante die haar echtgenoot de hooizolder opjoeg en vervolgens de ladder weghaalde zodat hij niet meer naar beneden kon. Dat klinkt dus niet bepaalt alsof zij onderdrukt werd.

Waarmee ik maar wil zeggen dat het niet altijd zwart-wit is.

Hoeksteen van de samenleving kijken

Wil je deze documentaire kijken? Dat kan op npodoc.nl. Hieronder zie je de trailer:

Leestips

• De Thuisblijfvader
• Ik werk al (ik krijg er alleen niet voor betaald)

Is de oplossing meer gelijkheid op de arbeidsmarkt, of moeten we ook anders gaan kijken naar de waarde van zorg?